O Projekcie

W sercu karpackich wzgórz Pogórza, Łemkowiny i Bojkowa rodzi się opowieść o wolności, tradycji i wspólnocie — projekt „Dźwięki Wolności: Karpackie Dziedzictwo Pogórzan, Łemków i Bojków” to przestrzeń, w której przeszłość i przyszłość spotykają się na jednej scenie. Naszym celem jest kultywowanie bogactwa kulturowego tych trzech grup etnicznych, aktywizacja lokalnych społeczności oraz budowanie mostów między pokoleniami — od dzieci i młodzieży po seniorów i osoby z niepełnosprawnościami. Chcemy, by kultura etno stała się dla mieszkańców regionu czymś więcej niż symbolem — by była środkiem wyrazu, narzędziem współdziałania i przestrzenią uczestnictwa.

Kontekst historyczny projektu sięga korzeni karpackich tradycji i wartości, które w czasach przełomów (jak odzyskanie wolności czy budowa wspólnoty) nabierają nowej wagi. Wierzymy, że przez połączenie śpiewu, tańca, muzyki, rzemiosła i opowieści sąsiedzkich można odnowić tożsamość i wspólną narrację regionu. Projekt kierujemy do różnych grup — do aktywnych młodych ludzi szukających swoich korzeni, do seniorów pragnących przekazać swoje doświadczenie, do osób ze szczególnymi potrzebami, które w pełni zasługują na dostęp do kultury, oraz do mieszkańców małych miejscowości, którzy chcą być twórcami, a nie tylko odbiorcami.

Międzypokoleniowa konstrukcja naszych działań to klucz — dzieci są uczone przez seniorów, amatorzy występują wraz z ekspertami, lokalne środowiska współtworzą scenariusze, a każdy uczestnik staje się współautorem. W ten sposób nowoczesne spojrzenie na etno — otwarte, świadome, kreatywne — staje się codziennością. Kultura nie jako rekonstrukcja zamkniętej przeszłości, lecz jako żywa przestrzeń, w której dziś piszemy kolejne rozdziały karpackiej historii.

Projekt odbył się w dwóch miejscowościach wiejsko-miejskich województwa małopolskiego:
  • Miasto i Gmina Piwniczna-Zdrój
  • Gmina Grybów

Przeglądy i warsztaty ETNO

Punktem wyjścia projektu były regionalne przeglądy „Poszukiwacze Artystycznych Pereł”, podczas których spotkali się mieszkańcy Karpat – śpiewacy, tancerze, rękodzielnicy i pasjonaci tradycji. Nie były to konkursy, lecz przestrzeń spotkania, inspiracji i wymiany doświadczeń. Wspólne muzykowanie, rozmowy i występy pozwoliły odkryć lokalne talenty i zachęcić wielu uczestników do dalszego rozwoju artystycznego.

Na tej bazie powstały cykle warsztatów ETNO – m.in. „Echo Karpat”, „Karpacki Rytm”, „Brzmienia Karpat” i „Z Karpackiego Kuferka”. Ich ideą było odtworzenie, ale też twórcze przetwarzanie tradycji. Uczestnicy poznawali pieśni, tańce, zwyczaje i rzemiosło Pogórzan, Łemków i Bojków, szukając w nich odniesień do współczesności. Zajęcia prowadzone przez artystów i etnografów sprzyjały odkrywaniu piękna w prostych, codziennych gestach kultury ludowej.

Szczególne miejsce zajęła grupa osób w spektrum autyzmu z Piwnicznej-Zdroju, która wraz z rodzinami uczestniczyła w warsztatach integracyjnych. Dla wielu z nich była to pierwsza możliwość wspólnego działania artystycznego – w bezpiecznej, przyjaznej przestrzeni, opartej na zaufaniu i akceptacji. Ich zaangażowanie pokazało, jak wielką moc ma kultura w budowaniu mostów między ludźmi i przełamywaniu barier. W tych spotkaniach sztuka stała się językiem empatii i wolności – tym, co łączy, a nie dzieli.

Ciekawostki:

Pogórzanie

Zamieszkiwali pogranicze Pogórza Karpackiego – od Jasła po Przemyśl. Kobiece stroje wyróżniały się haftem w odcieniach czerwieni i czerni, a mężczyźni nosili charakterystyczne kapelusze „maciejówki”. Ich muzyka była radosna, z polkami i oberkami granymi na skrzypcach i basach, często przy akompaniamencie bębenka obręczowego.

Łemkowie

Znani z pięknych drewnianych cerkwi o baniastych kopułach – dziś wiele z nich jest na Liście UNESCO. W muzyce łemkowskiej słychać wschodniosłowiańską melancholię – dumki i kołysanki w języku łemkowskim. Stroje kobiet zdobiły wielorzędowe czerwone korale, a lajbiki (gorsety) często haftowano kwiatowymi motywami.

Bojkowie

Górale z Bieszczadów i Zakarpacia, żyjący w rozproszonych osadach w dolinach górskich potoków. Mieli niezwykle bogaty folklor magiczny – wierzyli w duchy opiekuńcze „domowiki” i leśne „czuhy”.Strój męski to m.in. długa, biała sukienka płócienna („soroczka”) i szeroki pas; kobiety nosiły białe koszule z geometrycznym haftem i chusty w kwiaty. Każda z tych grup, choć inna, wplatała w codzienność wspólne wartości: wolność, pomoc sąsiedzka, szacunek do człowieka i przyrody. Ich muzyka, taniec i opowieści były nośnikami pamięci – i wciąż mogą być naszym wspólnym językiem

Taniec w tradycji karpackiej to nie tylko ruch. To żywa opowieść, zakorzeniona w wiejskim rytmie życia, obrzędowości i duchowości. W kulturze Pogórzan, Łemków i Bojków każdy krok, gest i melodia niosą symbolikę – radości wesela, wspólnoty dożynkowej, ale i żalu, pokory czy błogosławieństwa. Właśnie ten taniec – jako forma pamięci – odtwarzamy, dokumentujemy i przekazujemy kolejnym pokoleniom.

Pogórzanie słynęli z tańców spokojnych, majestatycznych, często wykonywanych w chacie lub przed domem. „Chodzony”, „okrągły”, „kucany” czy „śpiwany” – to tylko niektóre z nazw. Taniec u nich często miał funkcję obrzędową – otwierał wesele, zamykał dożynki, towarzyszył kolędnikom i świętom patronalnym. Parom towarzyszyła muzyka skrzypcowa, basy i czasem cymbały. W ich tańcu czuć było pokorę wobec ziemi i rytmu życia wsi.

Łemkowie tańczyli żywo, radośnie, z rozmachem, ale i duchowością, która wynikała z ich głęboko religijnej kultury. Wesela łemkowskie to prawdziwe spektakle – z tanecznym „wieńcem”, „trojakiem” i wspólnym śpiewem. W ich tańcu pojawiała się też symbolika przemiany – dziewczyna stawała się żoną, chłopiec – gospodarzem. Obrzędy, takie jak „połazy”, sobótki czy chrzciny, również miały taneczne formy – kręgi, wspólne podskoki, rytmiczne klaskania.

Bojkowie, zamieszkujący dzikie Bieszczady, tworzyli taniec surowy, ale głęboko symboliczny. Najbardziej znane są u nich formy kołomyjki – tańca szybkiego, rytmicznego, z dialogiem śpiewanym. Taniec był tam często rytuałem wspólnotowym – związanym z błogosławieństwem, prośbą o urodzaj czy szczęśliwy powrót z połonin. Nierzadko odbywał się przy ognisku lub pod gołym niebem – z udziałem całej wsi.

Koncerty galowe

Kulminacyjnym momentem projektu były koncerty galowe „Harmonie Ojczyste: Dźwięki Folkloru i Patriotyzmu”, które odbyły się w Piwnicznej-Zdroju i Cieniawie w Gminie Grybów w województwie małopolskim. W tych niezwykłych miejscach – pod gołym niebem i wśród karpackich krajobrazów – spotkały się pokolenia artystów, amatorów i mieszkańców, by wspólnie przeżyć coś więcej niż tylko muzyczne wydarzenie. Był to czas, w którym dźwięki stawały się modlitwą, a tradycja – językiem wspólnoty.

Na scenie wystąpili uczestnicy warsztatów wraz z zaproszonymi muzykami i instruktorami, tworząc widowiska pełne autentyzmu, pasji i emocji. W ich wykonaniach dawne pieśni Pogórzan, Łemków i Bojków zabrzmiały w nowym, współczesnym brzmieniu – z elementami muzyki gospel, soul, reggae, funky, etno i klasyki. Wspólne śpiewanie, taniec i gesty pamięci połączyły uczestników ponad granicami wieku, doświadczenia i sprawności.

Na jednym z koncertów świadomie połączyliśmy estetykę etno z galowym, eleganckim strojem uczestników. Część wykonawców wystąpiła w tradycyjnych elementach ludowych, inni – w stonowanych, współczesnych kreacjach scenicznych. Ten wizualny kontrast nie był przypadkowy. Miał symbolicznie ukazać dialog między przeszłością a nowoczesnością, między kulturą ludową a wrażliwością współczesnego człowieka. Chcieliśmy pokazać, że dziedzictwo nie musi być zamknięte w muzeum, ale może żyć i ewoluować, zachowując swoją godność i piękno.

Koncerty stały się przestrzenią wdzięczności i wspólnoty – za wspólną pracę, za piękno różnorodności i za siłę lokalnych społeczności. Dla wielu uczestników, szczególnie młodzieży i rodzin, były one nie tylko artystycznym zwieńczeniem projektu, ale też przeżyciem duchowym i dowodem, że muzyka ludowa wciąż ma moc jednoczenia ludzi ponad podziałami i czasem.

Partnerzy i podziękowania

Realizacja projektu „Dźwięki Wolności: Karpackie Dziedzictwo Pogórzan, Łemków i Bojków” nie byłaby możliwa bez wsparcia wielu ludzi i instytucji, które uwierzyły w jego ideę. Dziękujemy wszystkim partnerom, którzy włączyli się w organizację przeglądów, warsztatów i koncertów – w szczególności Miejsko-Gminnemu Ośrodkowi Kultury im. Danuty Szaflarskiej w Piwnicznej-Zdroju, Szkole Podstawowej im. Kornela Makuszyńskiego w Cieniawie, Wiejskim Ośrodkowi Kultury w Cieniawie oraz parafiom i samorządom gminnym, które otworzyły swoje przestrzenie i serca na kulturę.

Dziękujemy także wszystkim instruktorom, artystom, wolontariuszom i rodzinom uczestników za ich czas, zaangażowanie i wiarę w sens wspólnego działania. Dzięki Wam ten projekt nabrał prawdziwego życia – stał się spotkaniem ludzi, miejsc i historii.

Szczególne podziękowania kierujemy do uczestników warsztatów, którzy z odwagą i pasją podjęli wyzwanie współtworzenia projektu. To Wasza energia, otwartość i wrażliwość sprawiły, że „Dźwięki Wolności” stały się czymś więcej niż tylko przedsięwzięciem artystycznym – stały się symbolem wspólnoty, tradycji i nadziei.